Ένα χρηματοδοτημένο σχέδιο δεκαπέντε εκατομμυρίων, έτοιμο να ξεκινήσει, απέναντι σε μια κατάληψη που λειτουργεί ως βέτο. Και ένα ερώτημα που δεν επιδέχεται ιδεολογικές εκπτώσεις: τι προηγείται, η ασφάλεια ή η σκοπιμότητα
Υπάρχουν ζητήματα στην Αθήνα που έχουν πάψει εδώ και χρόνια να είναι τεχνικά, πολεοδομικά ή διοικητικά. Έχουν μετατραπεί σε σύμβολα. Και όταν ένα ζήτημα γίνεται σύμβολο, συνήθως αποκτά περισσότερους υπερασπιστές παρά λύσεις.
Τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας είναι ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Ένα συγκρότημα που κουβαλά μνήμη, ιστορία και συναισθηματικό βάρος για γενιές Ελλήνων. Ένα τοπόσημο συνδεδεμένο με τον προσφυγικό ελληνισμό μετά το 1922, με τις δυσκολίες της μετεμφυλιακής περιόδου και με την ίδια την εξέλιξη της πρωτεύουσας. Η ιστορία του είναι τεράστια και αδιαμφισβήτητη. Δεν χτίστηκε όμως για να γίνει χώρος κατάληψης. Χτίστηκε ως κοινωνική κατοικία για πρόσφυγες, και αυτή ακριβώς είναι η χρήση στην οποία καλείται σήμερα να επιστρέψει.
Τι προβλέπει πραγματικά το σχέδιο
Πίσω από τον θόρυβο, τα στοιχεία είναι συγκεκριμένα. Το συγκρότημα αριθμεί διακόσια είκοσι οκτώ διαμερίσματα σε οκτώ πολυκατοικίες, εκ των οποίων τα εκατόν εβδομήντα επτά ανήκουν στην Περιφέρεια Αττικής και τα πενήντα ένα σε ιδιώτες. Με προγραμματική σύμβαση που συνυπογράφουν η Περιφέρεια, το Υπουργείο Πολιτισμού και η ΔΥΠΑ, και με προϋπολογισμό περίπου δεκαπέντε εκατομμυρίων ευρώ ενταγμένο στο ΕΣΠΑ 2021 2027, δρομολογείται η αποκατάσταση των τεσσάρων πρώτων πολυκατοικιών, με ορίζοντα τη μετατροπή τους σε 108 κοινωνικές κατοικίες.
Η Περιφέρεια έχει ξεκαθαρίσει με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο ότι τα κτίρια δεν θα κατεδαφιστούν, δεν θα εμπορευματοποιηθούν και δεν θα εγκαταλειφθούν. Οι σημερινοί ένοικοι δεν θα μείνουν χωρίς μέριμνα, ενώ όσοι πληρούν τις προϋποθέσεις θα μπορούν, με διαφανείς διαδικασίες, να ενταχθούν στους νέους χώρους. Με απλά λόγια, δεν πρόκειται για σχέδιο εκποίησης ενός μνημείου. Πρόκειται για επιστροφή του στην κοινωνική του χρήση. Και δεν είναι σχέδιο στα χαρτιά. Έχει φορέα, έχει χρηματοδότηση, έχει ορίζοντα υλοποίησης.
Η κατάληψη δεν είναι δημοκρατία
Εδώ οφείλουμε να μιλήσουμε καθαρά. Στα Προσφυγικά λειτουργεί εδώ και χρόνια μια αυτοοργανωμένη κοινότητα με δικούς της κανόνες, και ένα μέρος των διαμερισμάτων τελεί υπό κατάληψη. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι ανάμεσα στους διαμένοντες υπάρχουν άνθρωποι πραγματικά ευάλωτοι, που δικαιούνται προστασία και μέριμνα, και το σχέδιο τη ρητή πρόνοια αυτή τη δίνει. Άλλο όμως η προστασία του αδύναμου και άλλο η αναγωγή της κατάληψης σε δικαίωμα βέτο πάνω σε δημόσια περιουσία.
Η δημοκρατική νομιμοποίηση δεν ανήκει σε όποιον κρατά τα κλειδιά ενός κτιρίου. Ανήκει στην εκλεγμένη Περιφέρεια, στους θεσμούς και σε μια διαφανή διαδικασία χρηματοδότησης με ευρωπαϊκούς πόρους. Μια ομάδα, όσο ειλικρινή και αν είναι τα κίνητρά της, δεν μπορεί να τοποθετεί τον εαυτό της πάνω από τον νόμο, πάνω από το δημόσιο συμφέρον και πάνω από την ασφάλεια ενός μνημείου που ανήκει σε όλους. Ο σεβασμός στην ιστορία των Προσφυγικών δεν περνά μέσα από τη συντήρηση μιας κατάληψης. Περνά μέσα από την αποκατάσταση των κτιρίων και την επιστροφή τους στους πολλούς.
Η διαφωνία δεν είναι αν, αλλά πότε
Ακριβώς εκεί που το έργο απέκτησε χρηματοδότηση και ημερομηνία, αναζωπυρώθηκε και η αντιπαράθεση. Από τη μία η Περιφέρεια, που επιμένει να προχωρήσει. Από την άλλη, όσοι ζητούν νέο κύκλο διαβούλευσης πριν ληφθούν οριστικές αποφάσεις, με πιο πρόσφατη την παρέμβαση του δημάρχου Αθηναίων Χάρη Δούκα, που ζήτησε θεσμικά οργανωμένο διάλογο για το μέλλον του συγκροτήματος.
Ο διάλογος είναι απαραίτητος σε μια δημοκρατία, και κανείς λογικός άνθρωπος δεν τον φοβάται. Σε μια πόλη όμως που έχει συνηθίσει να θάβει έργα κάτω από ατελείωτες συζητήσεις, η στιγμή που επιλέγεται μια τέτοια πρόσκληση έχει τη δική της σημασία. Δεν ήρθε όταν το ζήτημα κοιμόταν επί δεκαετίες. Ήρθε όταν, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, υπάρχει συγκεκριμένο και χρηματοδοτημένο σχέδιο πάνω στο τραπέζι. Και αφού πλέον όλες οι πλευρές, ακόμη και ο ίδιος ο Δήμος, αναγνωρίζουν ότι τα κτίρια χρειάζονται αποκατάσταση και στατική θωράκιση, ένας νέος γύρος συζητήσεων δεν καλείται να απαντήσει στο τι. Καλείται να απαντήσει μόνο στο πότε. Και σε ένα κτίσμα που πλησιάζει τον έναν αιώνα, το πότε δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι η ίδια η ουσία της ευθύνης.
Ασφάλεια δεν σημαίνει ακινησία
Σε μια χώρα με έντονη σεισμική δραστηριότητα, η στατική επάρκεια δεν είναι θεωρητική άσκηση μηχανικών. Είναι ζήτημα δημόσιας ευθύνης. Κανείς δεν υποστηρίζει ότι τα Προσφυγικά κινδυνεύουν αύριο το πρωί, και κανείς δεν δικαιούται να καλλιεργεί φόβο. Όμως κανείς δεν δικαιούται και να αντιμετωπίζει με αδιαφορία την ανάγκη ενίσχυσης ενός συγκροτήματος που πλησιάζει τον έναν αιώνα ζωής.
Η μεγαλύτερη παγίδα σε τέτοιες περιπτώσεις είναι η σύγχυση ανάμεσα στην προστασία και την ακινησία. Συχνά στην Ελλάδα θεωρούμε ότι προστατεύουμε ένα μνημείο επειδή δεν το αγγίζουμε. Στην πραγματικότητα συμβαίνει το αντίθετο. Η εγκατάλειψη δεν είναι προστασία. Η φθορά δεν είναι διατήρηση. Η αδράνεια δεν είναι σεβασμός στην ιστορία. Η ιστορία διατηρείται όταν συντηρείται, και η μνήμη προστατεύεται όταν παραδίδεται στις επόμενες γενιές σε καλύτερη κατάσταση από αυτή που την παραλάβαμε.
Υπό αυτή την έννοια, η επιλογή της Περιφέρειας υπό τον Νίκο Χαρδαλιά να προχωρήσει δεν είναι μια ακόμη πολιτική δήλωση. Είναι ανάληψη ευθύνης πάνω σε ένα ζήτημα που άλλοι προτίμησαν επί χρόνια να αφήσουν ανοιχτό. Το να μετατρέπεται ένα ζωντανό μνημείο σε σύγχρονη απάντηση στο στεγαστικό πρόβλημα της πρωτεύουσας δεν γίνεται με ανακοινώσεις. Γίνεται με υπογραφές, με πόρους και με την πολιτική τόλμη να αναλάβει κάποιος το κόστος μιας απόφασης.
Η ασφάλεια προηγείται
Εδώ η δημόσια συζήτηση οφείλει να γίνει πιο ειλικρινής. Όταν στο τραπέζι βρίσκεται η στατική επάρκεια ενός κτιρίου ενός αιώνα, η ασφάλεια δεν διαπραγματεύεται. Δεν υποχωρεί μπροστά στον πολιτικό διάλογο, ούτε μπροστά στις κομματικές αντιπαραθέσεις, ούτε μπροστά στις σκοπιμότητες, ούτε μπροστά στις πολιτικές ιδέες και τις ιδεολογικές ταυτότητες της κάθε πλευράς. Προηγείται όλων, γιατί αφορά ανθρώπινες ζωές, και καμία ιδεολογία δεν στέκει απέναντι σε αυτό.
Οι πολίτες, εξάλλου, δεν ενδιαφέρονται για τις αρμοδιότητες μεταξύ φορέων, για τις πολιτικές ισορροπίες ή για το ποιος θα πιστωθεί το έργο. Ενδιαφέρονται να γνωρίζουν ότι ένα ιστορικό συγκρότημα θα παραμείνει όρθιο, ασφαλές και λειτουργικό. Ότι η ιστορία δεν θα γίνει θύμα της γραφειοκρατίας, ούτε όμηρος μιας κατάληψης.
Η Αθήνα χρειάζεται λύση
Γι αυτό η συζήτηση για τα Προσφυγικά δεν πρέπει να εγκλωβιστεί σε πολιτικά χαρακώματα. Η Αθήνα δεν έχει ανάγκη από άλλη μία σύγκρουση, ούτε από άλλον έναν γύρο συζητήσεων που θα καταλήξει εκεί που κατέληξαν όλοι οι προηγούμενοι. Έχει ανάγκη από μια λύση. Και όταν το ζητούμενο είναι η ασφάλεια, η αποκατάσταση και η διάσωση ενός ιστορικού μνημείου, η λύση δεν μπορεί να περιμένει επ αόριστον. Η πόλη έχει ήδη περιμένει αρκετά.
